Nguyễn Quang Bích (chữ Hán: 阮光碧, 1832 – 1890), còn được biết đến với tên Ngô Quang Bích, tự Hàm Huy, hiệu Ngư Phong, dựa trên quá trình nghiên cứu và phân tích kỹ lưỡng về cuộc đời, sự nghiệp chính trị, vai trò trong cuộc kháng chiến chống Pháp, và di sản văn học của ông. Bài viết nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện về nhân vật lịch sử quan trọng này của Việt Nam trong thế kỷ 19.
Nguyễn Quang Bích – Cuộc đời và sự nghiệp
Nguyễn Quang Bích (1832 – 1890) là một nhân vật lịch sử nổi bật của Việt Nam trong giai đoạn triều Nguyễn, thời kỳ đất nước đối mặt với sự xâm lược của thực dân Pháp. Ông không chỉ là một quan chức thanh liêm, một nhà giáo dục tài năng, mà còn là một lãnh tụ kháng chiến kiên cường và một nhà thơ xuất sắc. Với lòng yêu nước mãnh liệt và ý chí bất khuất, ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc qua những đóng góp về chính trị, quân sự và văn học. Bài viết này sẽ lần lượt khám phá các khía cạnh chính trong cuộc đời ông: xuất thân và giáo dục, sự nghiệp chính trị, vai trò trong phong trào chống Pháp, di sản văn học, và cuối cùng là cái chết cùng những ảnh hưởng lâu dài của ông.
1. Xuất thân và giáo dục
Nguyễn Quang Bích sinh ngày 8 tháng 4 năm Nhâm Thìn (tức 7 tháng 5 năm 1832) tại làng Trình Phố, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (nay là làng Trình Nhất, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình). Ông vốn thuộc dòng họ Ngô, có nguồn gốc từ Ngô Quyền – vị vua đánh bại quân Nam Hán năm 938, giành độc lập cho nước Đại Việt – và Ngô Từ, một khai quốc công thần của nhà Hậu Lê, đồng thời là ông ngoại của vua Lê Thánh Tông. Tuy nhiên, do ông nội của ông đổi sang họ ngoại là họ Nguyễn, ông được sử sách ghi nhận với tên Nguyễn Quang Bích.
Từ nhỏ, Nguyễn Quang Bích đã nổi tiếng thông minh và ham học. Ông được nuôi dưỡng trong một gia đình có truyền thống Nho học lâu đời và là học trò của tiến sĩ Doãn Khuê, một nhà giáo dục uy tín thời bấy giờ. Dưới sự hướng dẫn của thầy, ông sớm bộc lộ tài năng vượt trội trong việc học kinh sử, văn chương và các tư tưởng Nho giáo. Chính nền tảng giáo dục vững chắc này đã đặt cơ sở cho sự nghiệp quan trường và các hoạt động yêu nước sau này của ông.
Năm 1869, Nguyễn Quang Bích tham gia kỳ thi Đình và xuất sắc đỗ Hoàng giáp, một học vị danh giá trong hệ thống khoa cử phong kiến Việt Nam. Thành tựu này không chỉ khẳng định tài năng cá nhân mà còn mở ra con đường quan chức đầy triển vọng cho ông dưới triều đại nhà Nguyễn.
2. Sự nghiệp chính trị
Sau khi đỗ Hoàng giáp, Nguyễn Quang Bích được triều đình bổ nhiệm làm Tri phủ Lâm Thao (nay thuộc tỉnh Phú Thọ). Ông tiếp tục đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng khác như Tri phủ Diên Khánh (tỉnh Khánh Hòa), Án sát Sơn Tây, Tế tửu Quốc Tử Giám tại Huế, và Án sát tỉnh Bình Định. Những vị trí này cho thấy ông là một quan chức có năng lực, được triều đình tin tưởng giao phó nhiều trọng trách ở cả miền Bắc và miền Trung.
Năm 1875, dưới triều vua Tự Đức, Nguyễn Quang Bích được giao nhiệm vụ duyệt bộ sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, một công trình sử học đồ sộ ghi chép lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến triều Nguyễn. Cùng năm đó, triều đình mở doanh điền Hưng Hóa (nay thuộc Phú Thọ) nhằm khai hoang và phòng vệ vùng núi rừng Tây Bắc. Ông được bổ nhiệm làm Chánh sơn phòng sứ, và đến năm 1876, ông kiêm thêm chức Tuần phủ tỉnh Hưng Hóa.
Trong suốt thời gian làm quan, Nguyễn Quang Bích nổi bật với phẩm chất thanh liêm và đức độ. Ông luôn đặt lợi ích của dân chúng lên trên hết, không màng danh lợi cá nhân. Chính vì vậy, nhân dân các địa phương nơi ông cai quản vô cùng kính trọng và yêu mến, thường gọi ông bằng cái tên trìu mến “Hoạt phật” (Phật sống) – một danh xưng hiếm có dành cho một quan chức thời bấy giờ.
3. Vai trò trong cuộc kháng chiến chống Pháp
Khi thực dân Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam, triều đình nhà Nguyễn rơi vào tình trạng phân hóa: một số quan lại chủ trương thỏa hiệp, trong khi những người khác, bao gồm Nguyễn Quang Bích, kiên quyết chống lại kẻ thù. Năm 1883, quân Pháp tấn công Hưng Hóa – nơi ông đang làm Tuần phủ. Với lực lượng ít ỏi và tình thế nguy cấp, ông vẫn đích thân chỉ huy binh lính bảo vệ thành, thể hiện tinh thần quả cảm và quyết tâm liều chết để giữ vững lãnh thổ. Tuy nhiên, các tướng lĩnh dưới quyền đã kịp thời đưa ông lên ng馬 và phá vòng vây của quân Pháp, rút về Tam Nông (Phú Thọ), sau đó đến Cẩm Khê để thu thập lực lượng, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.
Năm 1885, vua Hàm Nghi xuất bôn ra Cam Lộ (Quảng Trị) và ban bố Dụ Cần Vương, kêu gọi các sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp. Nhận thấy tài năng và lòng trung thành của Nguyễn Quang Bích, vua Hàm Nghi phong ông làm Lễ bộ thượng thư, sung Hiệp thống Bắc Kỳ quân vụ đại thần, tước Thuần Trung hầu, và giao nhiệm vụ tổ chức kháng chiến ở vùng Tây Bắc – một khu vực chiến lược quan trọng với địa hình hiểm trở.
Với uy tín và tài năng lãnh đạo, Nguyễn Quang Bích đã tập hợp được đông đảo lực lượng, bao gồm các sĩ phu yêu nước, tù trưởng các dân tộc thiểu số (Kinh, Thái, Mường, Mông), và nhân dân trong vùng. Ông không chỉ trực tiếp chỉ huy các trận đánh mà còn tích cực liên kết với các phong trào kháng chiến khác, như của Nguyễn Thiện Thuật, Đèo Văn Trì, Nông Văn Quang, Cầm Văn Hoan, và Cầm Văn Thanh, tạo thành một mạng lưới kháng chiến rộng khắp.
Trong hai năm 1885-1886, ông đã hai lần sang Trung Quốc cầu viện triều đình nhà Thanh, nhưng không thành công do nhà Thanh đã ký hiệp ước hòa hoãn với Pháp. Dù vậy, ông không nản lòng. Cuối năm 1886, sau khi trở về từ Trung Quốc, ông quyết định chuyển căn cứ từ Tiên Động (Cẩm Khê, Phú Thọ) lên Nghĩa Lộ (Yên Bái) để tận dụng địa thế núi rừng Tây Bắc. Tại đây, ông xây dựng một căn cứ vững chắc và tổ chức nhiều trận đánh gây tổn thất nặng nề cho quân Pháp.
Tuy nhiên, đến năm 1889, khi phong trào kháng chiến đang đạt được một số thành tựu, Nguyễn Quang Bích bất ngờ lâm bệnh nặng. Ông qua đời tại núi Tôn Sơn, xã Mộ Xuân, huyện Yên Lập, tỉnh Phú Thọ, vào ngày rằm tháng 12 năm Canh Dần (tức 24 tháng 1 năm 1890), để lại niềm tiếc thương vô hạn cho đồng đội và nhân dân.
4. Di sản văn học
Ngoài sự nghiệp chính trị và quân sự, Nguyễn Quang Bích còn là một nhà thơ tài hoa. Ông để lại tác phẩm Ngư phong thi tập (Tập thơ Ngư Phong), gồm 97 bài thơ bằng chữ Hán, phần lớn sáng tác theo thể Đường luật. Những bài thơ này được ông viết trong những năm tháng lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp, phản ánh nỗi niềm bi phẫn trước cảnh nước mất nhà tan, đồng thời thể hiện tinh thần yêu nước sâu sắc và ý chí kiên cường. Đây không chỉ là những tác phẩm văn học mà còn là tiếng nói của một thời kỳ lịch sử đầy biến động.
Ngoài thơ, ông còn sáng tác nhiều bài văn, câu đối, liễn điếu để viếng các đồng đội tử trận, và đặc biệt là “Thư trả lời quân Pháp”. Trong thư, ông dùng lời lẽ khảng khái, đanh thép để bày tỏ quyết tâm hy sinh vì độc lập dân tộc, thể hiện khí phách của một sĩ phu yêu nước. Những tác phẩm này không chỉ có giá trị văn chương mà còn là tư liệu lịch sử quý giá, phản ánh tinh thần bất khuất của thế hệ ông.
5. Cái chết và di sản
Sau khi Nguyễn Quang Bích qua đời, phong trào kháng Pháp ở vùng Tây Bắc suy yếu đáng kể do mất đi một lãnh tụ tài năng. Tuy nhiên, công cuộc kháng chiến mà ông dày công xây dựng vẫn được các tướng lĩnh khác tiếp nối, như Đốc Ngữ ở Thanh Sơn, Đề Kiều ở vùng sông Thao, và Tống Duy Tân ở Hùng Lĩnh (Thanh Hóa). Đến năm 1893, phong trào này mới chính thức chấm dứt, nhưng tinh thần yêu nước của Nguyễn Quang Bích vẫn sống mãi trong lòng dân tộc.
Ngày nay, tên tuổi ông được vinh danh qua nhiều con đường, trường học và di tích lịch sử trên khắp Việt Nam. Ông trở thành biểu tượng của lòng trung thành, sự hy sinh, và tình yêu quê hương đất nước, là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau trong công cuộc bảo vệ và xây dựng Tổ quốc.
Kết luận
Nguyễn Quang Bích (1832 – 1890) là một nhân vật lịch sử tiêu biểu của Việt Nam trong thế kỷ 19. Từ một cậu bé thông minh ở làng Trình Phố, ông đã trở thành một quan chức thanh liêm, một lãnh tụ kháng chiến kiên cường, và một nhà thơ tài năng. Cuộc đời ông là minh chứng sống động cho tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất và tài năng văn võ song toàn. Dù đã hy sinh trong cuộc chiến chống Pháp, di sản mà ông để lại – từ những đóng góp chính trị, quân sự đến các tác phẩm văn học – vẫn mãi là ngọn lửa soi đường cho các thế hệ người Việt Nam trong hành trình giữ gìn và phát triển đất nước.
